काठमाडाै । नेपाल विविधता, संस्कार र सभ्यतामा धनी देश हो । यहाँका चाडपर्वले धार्मिक आस्था मात्र झल्काउँदैनन्, आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक एकतालाई पनि बलियो बनाउँछन् । यिनै चाडपर्वमध्ये छठ एउटा अद्वितीय पर्व हो, जसमा सूर्यदेवको उपासना गरी धन्यवाद व्यक्त गरिन्छ । यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन, सामाजिक सहकार्य, आर्थिक चलायमान र पर्यावरणीय सन्तुलनको सन्देश बोकेको महान् उत्सव हो, जसले देशको आर्थिक गतिशीलता (इकोनोमिक मोबिलिटी) लाई उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ ।

छठ पर्व नेपाल र भारतका लाखौँ मानिसको आस्था र विश्वासको प्रतीक हो । यो पर्व सूर्य देवताको उपासना गर्दै मनाइन्छ, जसलाई जीवनको ऊर्जा, स्वास्थ्य र समृद्धिको स्रोत मानिन्छ । कार्तिक शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिमा मुख्य रूपमा मनाइने यो पर्व चार दिनसम्म चल्छ र यसमा कठोर व्रत, पूजा–अर्चना तथा सूर्यलाई अघ्र्य दिने परम्परा छ । नेपालको तराई–मधेस क्षेत्रमा विशेष रूपमा प्रचलित यो पर्व अब पहाडी क्षेत्रहरूमा पनि फैलिँदै गएको छ, जसले सामाजिक एकता र सांस्कृतिक विविधतालाई मजबुत बनाएको छ । यस पर्वको धार्मिक महत्वसँगै आर्थिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । छठ पर्वले स्थानीय बजारलाई चलायमान बनाउँछ, कृषि उत्पादनको खपत बढाउँछ र पर्यटनलाई प्रोत्साहन दिन्छ ।

छठ पर्वको इतिहास
छठ पर्व प्राचीन कालदेखि नै चलिआएको पर्व हो । यसको प्रारम्भ कुन समयबाट भयो भन्ने निश्चित तथ्य नभए पनि यो पर्व वैदिक कालसँग जोडिएको मानिन्छ । हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा सूर्य उपासनाको उल्लेख छ, जसलाई छठसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ । महाभारतमा द्रौपदीले छठ व्रत गरेको कथा उल्लेख छ, जसले पाण्डवहरूलाई विजय दिलाएको थियो । त्यसैगरी रामायणमा पनि सूर्यवंशीय राजा रामले सूर्यको पूजा गरेको प्रसंग छ । फलतः मुलुकमा छठ पर्वको इतिहास मिथिला संस्कृतिसँग जोडिएको छ । मिथिला क्षेत्र (जनकपुरधाम आसपास) मा यो पर्व प्राचीन समयदेखि मनाइँदै आएको छ ।

तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मधेसी समुदायले यसलाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानको रूपमा ग्रहण गरेका छन् । इतिहासकारहरूका अनुसार यो पर्व आर्य संस्कृति र स्थानीय लोक–परम्पराको मिश्रण हो । प्राचीन समयमा कृषिप्रधान समाजमा सूर्यलाई फसलको देवता मानिन्थ्यो, जसले गर्दा यो पर्व कृषिचक्रसँग जोडियो । भारतमा छठ पर्वको इतिहास पनि उत्तिकै पुरानो छ । बिहार र उत्तर प्रदेशमा यो पर्वलाई छठी माईको पूजासँग जोडेर मनाइन्छ । सूर्यलाई जीवनदाता मानिन्छ । आधुनिक कालमा छठ पर्व राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा फैलिएको छ । प्रवासी भारतीय र नेपालीहरूले अमेरिका, क्यानडा, बेलायतलगायतका देशमा यो पर्व मनाउन थालेका छन् । नेपालमा यो पर्वलाई राष्ट्रिय पर्वका रूपमा मान्यता दिइएको छ, जसले बहुलतावादी समाजलाई एकताबद्ध बनाउँछ । छठ पर्व धार्मिक उत्सव मात्र नभएर सामाजिक परिवर्तनको माध्यम पनि हो ।

छठ पर्वको महत्व
छठ पर्वको महत्व बहुआयामिक छ । धार्मिक रूपमा यो सूर्य देवता र छठी माताको पूजा हो, जसले स्वास्थ्य, समृद्धि, सन्तान प्राप्ति र दीर्घायुको कामना गर्छ । सूर्यलाई जीवनको ऊर्जा मानिन्छ, जसले रोग निवारण गर्छ । सूर्यको किरणले भिटामिन डी प्रदान गर्छ, जसले छालासम्बन्धी रोगहरूबाट बचाउँछ । यसैगरी सामाजिक महत्वमा छठ पर्वले जाति, वर्ग र लिङ्गको भेदभाव हटाउँछ । धनी–गरिब सबैले एउटै घाटमा पूजा गर्छन् । यो पर्वले नारी सशक्तीकरणलाई पनि बढावा दिन्छ । किनकि महिलाहरू मुख्य व्रतालु हुन्छन् । नेपालमा मधेसी, थारू, नेवार र पहाडी समुदायहरूले यो पर्व मनाउँछन्, जसले सांस्कृतिक एकतालाई पनि मजबूत बनाउँछ । त्यस्तै पर्यावरणीय महत्व पनि उत्तिकै छ । यो पर्वमा प्राकृतिक सामग्रीहरू जस्तै— बाँस, माटो, फलफूल र पानीको प्रयोग हुन्छ, जसले प्रदूषणरहित उत्सवलाई प्रोत्साहन दिन्छ ।

छठ पर्वको पूजा विधि
छठ पर्व चार दिनसम्म मनाइन्छ, जसमा कठोर नियमहरू पालना गरिन्छ । पहिलो दिन नहाय खाय हुन्छ, जसमा व्रतालुहरूले शुद्ध भोजन गर्छन् । दोस्रो दिन खरनामा नुनरहित भोजन गरेर व्रत सुरु गर्छन् । तेस्रो दिन सन्ध्या अघ्र्यमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिइन्छ । चौथो दिन उषा अघ्र्यमा उदाउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिएर व्रत समापन गरिन्छ । हाम्रो देशमा यो पर्व जनकपुर, वीरगन्ज, नेपालगन्जजस्ता स्थानहरूमा धूमधामसँग मनाइन्छ । यसमा घाटहरू सजाइन्छ, लोकगीत गाइन्छ र सामूहिक पूजा गरिन्छ । भारतमा पटना, वाराणसीलगायतका सहरहरूमा लाखौँ भक्तहरू जम्मा हुन्छन् । पूजा सामग्रीहरूमा उखु, केरा, स्याउ, थेकुआ, माटोको भाँडा आदि हुन्छन् । व्रतालुहरूले ३६ घण्टासम्म पानी पनि नखाई व्रत बस्छन् ।

छठ पर्व र आर्थिक चलायमान
छठ पर्वले आर्थिक क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पार्छ । यो पर्वले स्थानीय बजारलाई चलायमान बनाउँछ, जसले रोजगारी सिर्जना गर्छ र व्यापार बढाउँछ । नेपाल र भारतमा यो पर्वको आर्थिक प्रभाव करोडौँ रुपैयाँको हुन्छ । भारतमा छठ पर्वमा १२ हजार करोड रुपैयाँको व्यापार हुने अनुमान छ ।

कृषि क्षेत्रमा प्रभाव
छठ पर्व कृषिप्रधान समाजसँग जोडिएको छ । पूजामा प्रयोग हुने ७२ प्रकारका कृषि उत्पादनहरू जस्तै— उखु, केरा, स्याउ, अदुवा, कागती आदिले किसानलाई फाइदा पुग्छ । तराई क्षेत्रमा उखु खेती गर्ने किसानले यो पर्वमा राम्रो आम्दानी गर्छन् । भारतको बिहारमा पनि छठले कृषि उत्पादनको बजार बढाउँछ । यो पर्वले फसलको महत्वलाई उजागर गर्छ, जसले कृषि अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउँछ । कृषि उत्पादनको खपत बढ्दा किसानको आय बढ्छ । उदाहरणस्वरूप नेपालमा छठ पर्वमा उखुको माग बढ्दा मूल्य वृद्धि हुन्छ, जसले किसानलाई प्रोत्साहन मिल्छ । यो पर्वले जैविक खेतीलाई पनि बढावा दिन्छ । किनकि पूजा सामग्रीहरू प्राकृतिक हुन्छन् । आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, छठले कृषिचक्रलाई सन्तुलित बनाउँछ र किसानको जीवनस्तर उकास्छ ।

व्यापार र उद्योगमा प्रभाव
छठ पर्वले साना तथा मझौला उद्योगलाई फाइदा पुग्छ । बाँसका सामग्री (डाला, सुप), माटोका भाँडा, कपडा, मिठाईजस्ता वस्तुको माग बढ्छ । भारतमा छठ पर्वमा हस्तकला उद्योगले करोडौँको व्यापार गर्छ । नेपालमा पनि जनकपुर र वीरगन्जका बजारहरूमा यो पर्वले व्यापारलाई उचाइ दिन्छ । थेकुआ बनाउने, फलफूल बेच्ने र पूजा सामग्री सप्लाई गर्ने व्यवसायहरू फस्टाउँछन् । यो पर्वले महिला उद्यमीहरूलाई पनि अवसर दिन्छ । महिलाले घरेलु उद्योगबाट थेकुआ, कसारजस्ता मिठाईहरू बनाएर बेच्छन् । नेपालको मधेस प्रदेशमा यो पर्वले साना व्यवसायहरूलाई वार्षिक आम्दानीको ठूलो हिस्सा प्रदान गर्छ । आर्थिक सर्वेक्षणहरूले देखाउँछन् कि छठजस्ता पर्वहरूले नेपालको जिडिपीमा योगदान दिन्छन् ।

पर्यटन र प्रवासमा प्रभाव
छठ पर्वले पर्यटनलाई बढावा दिन्छ । जनकपुरधाममा छठ मनाउन हजारौँ पर्यटक आउँछन्, जसले होटल, यातायात र स्थानीय व्यवसायलाई फाइदा पुग्छ । भारतको गंगा घाटहरूमा पनि पर्यटकको भीड लाग्छ । प्रवासी नेपाली र भारतीयहरू छठ मनाउन घर फर्कन्छन्, जसले रेमिटेन्स बढाउँछ र स्थानीय अर्थतन्त्रमा पैसा प्रवाह हुन्छ । बिहारमा छठलाई पर्यटकीय आकर्षण बनाउने प्रयास भइरहेको छ, जसले आर्थिक विकासमा योगदान दिन सक्छ । यो पर्वले यातायात क्षेत्रलाई पनि चलायमान बनाउँछ । यसरी नै ट्रेन, बस र हवाई सेवाहरूमा यात्रुको संख्या बढ्छ, जसले यातायात कम्पनीहरूको आम्दानी बढाउँछ । नेपालमा छठ पर्वमा पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा यातायातको चाप बढ्छ ।

रोजगारी सिर्जना
छठ पर्वले मौसमी रोजगारी सिर्जना गर्छ । खासगरीकन घाट निर्माण, सजावट, पूजा सामग्री तयारी र बिक्रीमा हजारौँ मानिस संलग्न हुन्छन् । भारतमा छठले कुटीर उद्योगलाई समर्थन दिन्छ, जसले ग्रामीण रोजगारी बढाउँछ । नेपालमा पनि यो पर्वले मजदुरका लागि अवसर सिर्जना गर्छ । विशेष गरी बाँस र माटाको काम गर्नेहरूका लागि बढी महत्व हुन्छ । यसका साथै आर्थिक असमानता घटाउनेमा पनि छठको भूमिका छ । साना व्यवसायीहरूले यो पर्वमा राम्रो कमाइ गर्छन्, जसले गरिबी न्यूनीकरणमा सहयोग पुग्छ ।

चुनौती र सुधारका उपाय
यद्यपि, छठ पर्वको आर्थिक प्रभाव सकारात्मक छ, तर केही चुनौती पनि छन् । नदी प्रदूषण, भीडभाडबाट हुने दुर्घटना र मूल्य वृद्धिले समस्या निम्त्याउँछ । यसलाई सम्बोधन गर्न सरकारले घाटको व्यवस्थापन, सफाइ अभियान र पर्यटन प्रचार गर्नुपर्छ । नेपाल र भारतमा छठलाई पर्यटकीय उत्पादन गरेर आर्थिक लाभ बढाउन सकिन्छ ।

निष्कर्ष
छठ सूर्य उपासनाको पर्व मात्र होइन, आर्थिक चलायमानको प्रतीक पनि हो । यसले धार्मिक आस्था, सामाजिक सद्भाव र आर्थिक विकासलाई एकसाथ जोड्छ । नेपाल र भारतमा यो पर्वले करोडौँको अर्थतन्त्र चलायमान हुन्छ र स्थानीय समुदायलाई मजबुत बनाउँछ । जसले गर्दा भविष्यमा छठलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचार गरेर यसको आर्थिक प्रभाव अझ बढाउन सकिन्छ । यो पर्वले हामीलाई प्रकृति, संस्कृति र अर्थतन्त्रको सन्तुलन मिलाउन सिकाउँछ । काराेबारबाट साभार